اسناد در ساختمان صدساله سازمان اسناد در تبریز، نه به چشم کاغذ، بلکه همچون موجوداتی زنده نگهداری میشوند که اگر زبان باز کنند، از جنگها، عشقها، خریدوفروشها، مهاجرتها و روزهای تلخ و شیرین مردمان این سرزمین سخن خواهند گفت.
آرشیویستها در سکوت مخازن، میان بوی کاغذهای کهنه و صدای آرام دستگاههای مرمت، مشغول کاری هستند که کمتر دیده میشود و آن نجات دادن گذشته از فراموشی است. آنها، اسناد را از میان انبوه پروندههای اداری، خانههای قدیمی و حتی خرابهها بیرون میکشند و جوهر گنج خاموش درونشان را پیدا میکنند.
در روزگاری که سرعت زندگی، حافظه جمعی را کوتاهتر کرده است، سازمان اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور تلاش میکند رشته پیوند نسل امروز با گذشته را حفظ کند.
شاید بسیاری ندانند اما زیر لایههای نازک کاغذهای زردرنگ مچاله شده و قدیمی، هویت شهری نهفته است که روزگاری ولیعهدنشین ایران بود. تاریخ، فرهنگ و تمدن شهر تبریز که یک نمونه آن، موزه چندین هزار ساله عصر آهن است، تنها در کتابها خلاصه نمیشود، بلکه در سطر به سطر اسنادی جریان دارد که اگر امروز حفظ نشوند، فردا تنها حسرتی از گذشته برای آیندگان باقی خواهد ماند.
ایران یکی از کهنترین تمدنهای جهان
مسعود برزگر جلالی، رییس مرکز اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور، در گفتوگو با ایرنا، میگوید: روز اسناد ملی، یادآور اهمیت توجه به پیشینه، هویت تاریخی و حافظه جمعی ملتها است. هر ملتی به تاریخ خود افتخار میکند و هرچه این پیشینه غنیتر و کهنتر باشد، افتخارات و سرمایههای فرهنگی بیشتری برای آن جامعه به همراه خواهد داشت.
وی با بیان اینکه ایران یکی از کهنترین و بزرگترین تمدنهای جهان به شمار میرود و آذربایجان نیز در تاریخ و فرهنگ ایران جایگاهی بیبدیل دارد، تاکید میکند: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در سال ۱۳۴۹ تأسیس شد و در همان سالهای ابتدایی فعالیت، مدیریت شمالغرب کشور در تبریز راهاندازی شد.
این مرکز با پوشش سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل به همراه مرکز همدان، نخستین مجموعههای مدیریتی خارج از تهران بودند که فعالیت خود را آغاز کردند.
داستان ساختمان ۱۰۰ ساله که راوی تاریخ شد
وی اضافه می کند: ساختمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی در تبریز، قدمتی بیش از یک قرن دارد. این بنا در اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی به عنوان منزل و مطب یکی از پزشکان تبریزی ساخته شد. بعدها مدتی به عنوان کنسولگری عراق در تبریز مورد استفاده قرار گرفت و سپس خانواده مرحوم دکتر اردوبادی از آن به عنوان منزل و مرکز درمان بیماران روانی استفاده کردند.
وی ادامه میدهد: این ساختمان در ادامه توسط خانواده علمیه خریداری و به چاپخانه «باستان» تبدیل شد و سرانجام در سال ۱۳۷۱ بود که شهرداری تبریز این مجموعه را خریداری و در اختیار سازمان اسناد ملی قرار داد.
برزگرجلالی میگوید: وظیفه اصلی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، حفاظت، نگهداری و صیانت از اسناد مکتوب، تصاویر تاریخی و مدارک ارزشمند است. اسناد و عکسها ۲ عنصر اصلی برای اثبات وقایع، اماکن، رویدادها و شخصیتهای تاریخی به شمار میروند و نقش مهمی در حفظ حافظه تاریخی کشور دارند.
وی میافزاید: اسناد موجود در این سازمان به ۲ بخش تقسیم میشوند؛ نخست اسناد دولتی که از تمامی دستگاهها و مجموعههایی که از بودجه عمومی استفاده میکنند، جمعآوری میشود و دوم نیز اسناد شخصی و خانوادگی است که در اختیار مردم قرار دارد و از نظر تاریخی و پژوهشی ارزش فراوانی دارند.
وی خاطرنشان میکند: هر سند، نوشته یا عکسی که بیش از ۴۰ سال از عمر آن گذشته باشد، دارای ارزش تاریخی است و با گذشت زمان، اهمیت آن نیز بیشتر میشود. ممکن است این اسناد برای نسلهای بعدی یک خانواده چندان مورد توجه نباشد، اما از منظر هویت تاریخی و مطالعات پژوهشی در حوزههای مختلف، بسیار ارزشمند و ماندگار است.
رییس مرکز اسناد منطقه شمالغرب کشور اظهار میکند: درخواست ما از مردم سه استان شمالغرب کشور این است که اسناد و عکسهای قدیمی خود را به سازمان اسناد و کتابخانه ملی اهدا کنند. این سازمان، امانتدار این آثار ارزشمند خواهد بود و تمامی اسناد به نام صاحبان آنها در سامانه ملی ثبت میشود و در صورت نیاز، در اختیار مالکان قرار میگیرد.
وی تاکید میکند: تمامی اسناد در شرایط استاندارد، نگهداری، طبقهبندی و آرشیو میشوند و در اختیار پژوهشگران و محققان قرار میگیرند. اگر این اسناد در گذر زمان و با تغییر نسلها در خانوادهها باقی بماند، احتمال نابودی و فراموشی آنها وجود دارد و در نتیجه بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی ما از بین خواهد رفت.
به دنبال گنجی از دل خرابهها هستیم
رضا محمدی، دکترای تاریخ ایران دوره اسلامی که امسال به عنوان یکی از ۲ آرشیویست نمونه کشور برگزیده شده است، به عنوان تنها کارشناس ارزشیابی سازمان اسناد و کتابخانه ملی شمالغرب کشور فعالیت دارد.
وی در گفتوگو با ایرنا با اشاره به اهمیت اسناد تاریخی و فعالیت کارشناسان سازمان اسناد در راستای گردآوری اسناد مهم، میگوید: وقتی به قسمت آرشیو و انبار اسناد ادارات مراجعه میکنیم، اسناد را مانند گنجی از دل خرابهها پیدا میکنیم؛ در حالی که بسیاری از دستگاههای اداری اهمیت چندانی برای آنها قائل نیستند، اما تاریخ واقعی در میان همین اسناد نهفته است.
وی میافزاید: یکی از وظایف اصلی ما، مراجعه به دستگاههای اداری و بررسی پروندهها و اسناد تولیدشده در آنها است. اسناد ارزشمند پس از انتقال به سازمان، ضدعفونی، قندزدایی، تنظیم، توصیف و فهرستنویسی میشوند و سپس در شرایط استاندارد از نظر دما، رطوبت و تهویه نگهداری میشوند.
به گفته این پژوهشگر تاریخ، هر سند به صورت جداگانه دارای فرم شناسایی و شماره اختصاصی است و پس از اسکن در سامانه «رسا» ثبت میشود تا پژوهشگران در سراسر کشور بتوانند از آن در تحقیقات، پایاننامهها و رسالهها استفاده کنند.
محمدی با اشاره به فعالیتهای بخش کتابخانه نیز اظهار میکند: تمامی ناشران سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل موظف هستند چند نسخه از کتابها، روزنامهها، مجلات و نشریات خود را به سازمان تحویل دهند تا پس از ثبت در سامانه و دریافت شناسه، مجوز توزیع و فروش آنها صادر شود.
وی درباره اسناد خانوادگی بیان میکند: مردم میتوانند قبالهها، نکاحیهها، وصیتنامهها و دیگر اسناد شخصی قدیمی خود را به سازمان اهدا کنند یا در صورت تمایل، این اسناد توسط کمیته خرید سازمان قیمتگذاری و خریداری میشود.
این آرشیویست نمونه کشور، یکی از شاخصترین اسناد موجود در مرکز را «قباله روستای مهربان» عنوان کرده و میگوید: این سند مربوط به حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال پیش و متعلق به دوره شاه طهماسب دوم صفوی است که در آن، روستای مهربان و چند روستای اطراف به هفت نفر فروخته شده است. این سند در دهه ۷۰ خریداری و پس از مرمت، آرشیوبندی شد.
محمدی از مردم میخواهد عکسها، کتابهای سنگی، نشریات قدیمی و اسناد تاریخی خود را برای نگهداری اصولی به سازمان اسناد و کتابخانه ملی بسپارن، زیرا نگهداری این اسناد در خانهها ممکن است باعث آسیبهایی مانند رطوبت، قارچزدگی یا از بین رفتن آنها شود در حالی که این آثار بخشی از حافظه تاریخی و سرمایه معنوی جامعه هستند.
وی تأکید میکند: تمامی اسناد اهدایی به نام اهداکننده ثبت میشود تا در هر زمانی که فرد اهداکننده بخواهد، بتواند اسناد خود را دریافت کند و سازمان اسناد شمالغرب در حال آمادهسازی سالن ویژهای برای تکریم و معرفی اهداکنندگان شاخص اسناد تاریخی است.
آغاز تدوین تاریخ شفاهی آذربایجان
محمدی یکی دیگر از مأموریتهای مهم سازمان را تدوین تاریخ شفاهی عنوان کرده و میگوید: در این طرح، با مدیران، استانداران، فرمانداران، نمایندگان مردم، استادان دانشگاه، فعالان فرهنگی، هنرمندان و سایر شخصیتهای تأثیرگذار استان گفتوگو میشود تا خاطرات، تجربیات و روایتهای آنان از تاریخ معاصر آذربایجان ثبت و نگهداری شود.
وی میافزاید: در سالهای گذشته با چهرههایی چون جمیل رشدی، دکتر محمدحسین مبین، منوچهر ملکقاسمی، اسماعیل رفیعیان، احمد اردوبادی، سیدمسعود پیمان و احمدحسین انزابی گفتوگو شده و در هشت ماه اخیر که فرایند ثبت تاریخ شفاهی از سرگرفته شده است نیز با اشخاص مهم و تاثیرگذاری چون سبحان اللهی(استاندار اسبق)، خداوردی زاده (مدیرکل اسبق دامپزشکی)، حسین شرق (دبیر آموزش و پرورش)، حمید علیزاده اشرفی (مدیر کاروانهای حج وزیارت)، محمدباقر بهشتی (رئیس اسبق سازمان مدیریت و برنامه ریزی)، مصاحبههایی داشتیم و این روند ادامه دارد.
این کارشناس ارزشیابی اسناد با اشاره به کمبود نیروی متخصص در حوزه آرشیو، اظهار میکند: برای تنظیم و توصیف اسناد از ظرفیت دانشجویان تاریخ دانشگاه تبریز نیز استفاده کردهایم تا اسناد تاریخی موجود در سازمان اسناد هرچه سریعتر، فهرست بندی و تنظیم شده و دراختیار پژوهشگران و محققان قرار گیرد.
تبریز، مخزن الاسرار
وی میگوید: تعداد اهداگران در این روزها زیاد شده است مثلا روزنامه پرچم و عکسهای قدیمی بانک سپه در این مدت اهدا شده، اما تعداد این اهداها به نسبت انتظارها کم است، زیرا تبریز را به خاطر قدمت بالا، پیشینه تاریخی و جایگاه ولیعهدنشینی در دوره قاجار به عنوان مخزن الاسرار میدانیم و خانوادههای این شهر نیز به تاریخ خود اهمیت بسیاری میدهند، از این رو قطعا اسناد بسیاری در بین خانوادههای تبریزی ازجمله انواع قبالهها، قلنامهها، سندهای خریدوفروش، وصیتنامهها و … از دورههای مختلف وجود دارد.
وی به یکی از اسناد مهم دیگر که روایتگر تاریخ است، اشاره کرده و ادامه میدهد: سند فولادنامه که اکنون حالت اسکن شده آن در اختیار سازمان اسناد است، به عنوان تقسیم نامه آب برای رفع اختلافات مربوط به اهالی تبریز در بحث استقاده از آب در اراضی و زمینهای کشاورزی، یک سند ارزشمند پنج صفحهای است. کدام روز، چه مقدار آب به کدام محلات و روستاها از طریق کدام قناتها برسد، ازجمله مواردی است که به ظرافت در این سند نوشته شده است.
محمدی تاکید میکند: حفظ چنین میراثهای مهمی بدون همکاری مردم ممکن نیست. اگر مردم در حفظ فرهنگ و اسناد تاریخی مشارکت نکنند، بخش مهمی از هویت و حافظه تاریخی کشور از بین خواهد رفت.
دیدگاهتان را بنویسید